Cây ngọt nghẹo – cần hết sức thận trọng khi sử dụng

Theo kinh nghiệm dân gian Ấn Độ, thân rễ ngọt nghẹo tươi giã nát đắp lên âm hộ có tác dụng giúp cho dễ đẻ và mau sổ nhau thai. Tuy nhiên cần phải rất thận trọng khi sử dụng loại cây này.

Cây ngọt nghẹo

Cây ngọt nghẹo

Cây ngọt nghẹo là cây gì?

Cây ngọt nghẹo là một loại cây sống lâu do thân rễ gồm một chuỗi củ mẫm, hình cung, các thân cao tới 3 – 6m, nhẵn mềm nhưng đỉnh có cạnh. Lá cây mọc so le và đối, đôi khi mọc vòng, thường không cuống hoặc rất ngắn, phiến lá hình mác trên đầu tận cùng bằng một tua cuộn lại hình xoắn ốc, toàn bộ dài 7 – 12cm, rộng 2 – 3cm, gân dọc sát nhau. Hoa mọc đơn độc hoặc đôi khi gần nhau thành ngù giả, to và đẹp, cuống dài 10 – 15cm, dáng đặc biệt, cánh hoa vàng đỏ đẹp tại 2/3 trên, phía dưới màu vàng tươi. Nhị hoa có 6 bao phấn đính tại giữa, bầu hoa có 3 ngăn, nhiều tiểu noãn. Quả nang hình chùy dài 5 – 6cm chứa nhiêu hạt khi chín có màu đò tươi. Mùa hoa tháng 5 – 6 và mùa quả tháng 6 – 8.

Phân bố, thu hái và chế biến

Theo tài liệu được Các giảng viên lớp Cao đẳng Y dược tổng hợp, cây này được phát hiện tại nhiều nơi tại miền Nam Việt Nam, nơi có nhiều ánh sáng: Huế, Đà Nẵng, Phan Thiết, Phan Rang, Nha Trang, Quảng trị. Tại miền Bắc cho đến nay chúng ta chưa thấy.

Cây cũng mọc tại Ấn Độ, Miến Điện, Malaixia, Phi Châu, Thái Lan, Indonesia.

Cho đến nay chưa thấy ai dùng cây này làm thuốc, tại Việt Nam chỉ mới thấy ghi rằng thân rễ rất độc.

Thân rễ thường gồm 2 củ dính nhau thành hình thước thợ, một củ nhỏ hơn, thân rễ thường, dài 15 – 20cm, đường kính 2 – 2,5cm. Khi tươi củ mẫm, ngọt, trên mặt phủ một lớp vỏ màu nâu nhạt, dưới lớp vỏ là một lớp màu vàng nhạt như sáp, điểm những đốm màu vàng sẫm. Phía trong màu trắng gồm những tế bào chứa tinh bột. Sấy khô thành dạng tinh bột, nhưng nếu sau khi đồ rồi mới phơi thì kết bè cứng trong suốt

Thành phần hóa học

Thân, rễ tươi chứa khoảng 80% nước, nung cho 4,58% tro kiềm trong đó có nhiều kali 1,53%, tro không tan trong nước, tro thêm axit có sủi bọt.

Năm 1880, Warden phân tích thấy một chất nhựa, một chất đắng mà Warden coi là hoạt chất, đặt tên là supecbin và tác giả cho là giống hoạt chất trong củ hành biển (Scilla marìtima), một ít axit tanic, tinh bột và đường khử.

Clever, Stanley và Tutin (1915, London J. Chem. Soc.) nghiên cứu thân rễ ngọt nghẹo gốc Xây lan (Xrilanca) dã phát hiện conchixin với tỳ lệ 0,3%; chất supecbin của Warden chính là conchixin (có trong tỏi độc với tỷ lệ 0,2% đến 0,8%).

Năm 1941 Current Sci. Inde 10 (10) cũng thấy 0,3% conchixin trong dịch chiết bằng cồn từ thân rễ khô.

Chetteji s. K. và H. D. Ganguili (1948) nghiên cứu bột khô của thân rễ ngọt nghẹo đã đi tới những kết luận sau đây:

  1. Trong quá trình chiết theo phương pháp Stass-Otto, cả ête kiềm, ête axit và clorofoc kiềm cũng không lấy hết chất độc.
  2. Clorofoc axit là dung môi tốt nhất và cặn còn lại có những đặc điểm sau: Vị đắng, phản ứng Maye âm tính, với axit clohydric và axit sulfuric cho màu vàng đậm, với axit sulfuric và kali nitrat tinh thể cho màu tím rồi đỏ, với axit sulfuric và kali bicromat không cho màu, với axit nitric đặc cho màu tím đậm với dìa màu vàng, với dịch Fehling chỉ hơi có tác dụng khử; tiêm vào ếch thì ếch chết.

Năm 1952, Subbaratnam (7. Sci. Industr Ris B. Ấn Độ, 11 (10): 446-447) báo cáo đã chiết được từ thân rễ ngoài conchixin ra, còn lấy được chất ancaloit khác gọi là gloriosin có tinh thể hình phiến chữ nhật, không cho màu với sắt clorua III.

Độc tính của cây ngọt nghẹo

Trong dân gian, chỉ cần cho một ít bột thân rễ cho vào chậu nuôi cá, cá chết rất nhanh, được dùng để đánh cá suối tại một số vùng.

Thông tin trên kênh tin tức Y tế mặc dầu thân rễ có vị rất đắng nhưng vì miếng thái rất giống gừng cho nên tại Campuchia người ta thường phát hiện một số trường hợp ngộ độc chết người do ăn nhầm thân rễ này.

Độc tính của cây ngọt nghẹo

Độc tính của cây ngọt nghẹo

Công dụng và liều dùng

Hiện tại chưa có ghi nhận sử dụng ngọt nghẹo làm thuốc ở Việt Nam. Sở dĩ giới thiệu tại đây là vì đây là một nguồn conchixin có thể dễ trồng và dễ kiếm tại Việt Nam, thay cho việc trồng cây Colchicum autumnale (tỏi độc) vừa khó trồng, vừa hiệu suất thấp.

Theo Chopra và Badhvvar (1940, Ind. J. Agric Sci., 10.41) tại Ấn Độ thân rễ thưòng được dùng để tự tử hoặc để gây sẩy thai, dịch chiết từ lá dùng diệt chấy.

Theo kinh nghiệm dân gian Ấn Độ, thân rễ ngọt nghẹo tươi giã nát đắp lên âm hộ có tác dụng giúp cho dễ đẻ, và mau sổ nhau thai. Một số trường hợp chỉ đắp lên trên gan bàn tay bàn chân cũng có tác dụng tương tự.

Nguồn: yduocthaibinh.net